Publicaties

Ramadan: meer dan vasten

De 9e maand uit de Arabische kalender (Hidjra) heet ‘Ramadan’ en staat bekend als de ‘vastenmaand’. Rond 20 juli begint de Ramadan in Nederland en vele moslims zullen zich gedurende de dag onthouden van eten en drinken. Het vasten is niet alleen een islamitisch principe, maar een ritueel van alle tijden en religies. De tijdsberekening door moslims is echter controversieel, begint de vastenperiode bij het letterlijk zien van de maansikkel of begint de vastenmaand volgens een methode van berekening? Hoe dan ook, Ramadan is een sociale maand waarin (mede-)menselijkheid voorop staat.

De 9e maand uit de Arabische kalender (Hidjra) is de meeste heilige maand in de islam en heet ‘Ramadan’, meer bekend als de ‘vastenmaand’. Rond 20 juli begint de Ramadan in Nederland en vele moslims zullen zich gedurende de dag onthouden van eten en drinken. Het vasten is niet alleen een islamitisch principe, maar een ritueel van alle tijden en religies. Over de juiste startdatum van de vastenperiode blijven de meningen verdeeld.

Vasten in andere godsdiensten

De 40-dagen periode Aswoensdag tot Pasen in het christendom, Yom Kippur, Tisha B’av, Ta’anit Ester, Tzom Gedalia de 17e van Tamuz, en de 10e van Tevet, allemaal joods, zijn voorbeelden van vastenperioden. Orthodoxe oosterse christenen vasten gedurende specifieke seizoenen en ook bijvoorbeeld op woensdagen en vrijdagen, en rond Kerstmis, het apostolische vasten, etc. Zoals ook voor moslims geldt, onthouden zij zich van eten en drinken als de gezondheid en leeftijd het toestaat. Het vasten komt ook voor bij ascetische tradities zoals het Hinduïsme en Boeddhisme. Leden van het Bahai geloof vasten 19 dagen van zonsopgang tot zonsondergang tijdens de maand maart. In oudere tijden was het vasten zelfs onderdeel van oorlogsvoering. Het vasten was dan een methode om het lichaam te trainen voor een situatie waarin weinig voedsel voorhanden was en ook de geest zou dan gesterkt worden voor de naderende veldslag.

Islamitisch vasten

Waarom is de maand Ramadan zo belangrijk voor moslims? De Koran geeft zelf het antwoord. In hoofdstuk 2, vers 183-185 lezen we:

  • “O, gij gelovigen, het vasten is u voorgeschreven, zoals het degenen die vóór u waren was voorgeschreven, opdat gij vroom zult zijn. Voor een zeker aantal dagen zult gij vasten, maar zij die onder u ziek zijn, of op reis, vast een aantal andere dagen, er is een losprijs voor degenen, die niet kunnen vasten, het voeden van een arme. Maar hij, die vrijwillig goed doet, het zal beter voor hem zijn. Het vasten is goed voor u, indien gij het beseft. De maand ramadan is die, waarin de Koran als een richtsnoer voor de mensen werd nedergezonden en als duidelijke bewijzen van leiding en onderscheid. Wie onder u daarom deze maand beleeft, laat hem daarin vasten. Maar wie onder u ziek of op reis is, een aantal andere dagen. God wenst gemak voor u en geen ongemak, en opdat gij het aantal zult voltooien en opdat gij Gods grootheid zult prijzen, omdat Hij u terecht heeft geleid en opdat gij dankbaar zult zijn.”

In deze maand is dus de Koran neergezonden, en we zien ook dat er uitzonderingen zijn op de vastenmaand. Bij ziekte, zwangerschap, zwakte van gesteldheid of verstand, of als mensen op reis zijn kunnen mensen het vasten compenseren door andere dagen te vasten of aalmoezen (giften) te geven aan de hulpbehoevenden.

De vastenmaand vormt een van de vijf islamitische zuilen, naast het gebed, de getuigenis, de bedevaart en de aalmoezen. De avondmaaltijd waarbij moslims het vasten ‘breken’ wordt de Iftar genoemd. Er zijn een aantal heilige dagen en nachten tijdens de vastenmaand, de meeste bekende is de Id al-Fatr (het “breken van de vast”, het ‘suikerfeest’), als de Ramadan voorbij is. Dan wordt gevierd dat de Koran is gecompletteerd en dat moslims met succes deze maand hebben beleefd. Op de 27ste nacht van de maand is er de Leylet-ul Kadr, de waardevolle nacht of de nacht van goddelijke kracht, waarin God Zijn heilige geest laat neerdalen op aarde en waarin volgens islamitische traditie de zaken voor de mensheid voor het komende jaar worden bepaald.

Interpretaties

De meerderheid van moslims probeert zich tijdens de vastenmaad vanaf het ochtend-gloren tot het vallen van de avond te onthouden van voedsel en drinken. Dit is de meest gebezigde interpretatie van de vastenmaand. Er zijn ook andere (Koranische) interpretaties:

  • Onthouding van eten, sawm ut Ta’am, zie Koran 2:187
  • Onthouding van geld, sawm ul Maal, zie Koran 2:188
  • Onthouding van spraak, sawm ul Kalam, zie Koran 19:26.

Er bestaat dus een breed sociaal spectrum van Ramadan-interpretaties waarbij ook hier geldt dat de orthodoxe stromingen binnen de islam de Ramadan beschouwen als onveranderbaar ritueel. De meer esoterisch ingestelde soefi’s beschouwen de Ramadan bijvoorbeeld als een symbolisch gebruik. Waarbij het neerzenden van de Koran als ‘licht in duisternis’ voor hen een moment vormt om de weg van innerlijke verlichting (tot geestelijke volmaaktheid) met hernieuwde inspiratie te bewandelen.

Tijdsbepaling controversieel

Hoe weten moslims wanneer de Ramadan begint? De vastenmaand is gebaseerd op de maancyclus. De maancyclus begint met een nieuwe maan waarbij de maansikkel nacht voor nacht zichtbaarder en voller wordt. Er zijn in de islamitische wereld twee manieren om het begin van de vastenperiode te markeren.

De eerste en meest toegepaste manier is door visuele waarneming. Als de maansikkel zichtbaar wordt is dat het signaal om de vastenperiode aan te vangen. Het probleem met deze werkwijze is dat de visuele waarneming niet altijd even betrouwbaar is. Bij mist, bewolking of bij de woonlocatie van mensen nabij de noord- of zuidpool is de visuele waarneming van zowel de maan- als  zonnecyclus niet zoals die bij de evenaar geldt. De maan en de zon zijn voor een langere periode zichtbaar en gaan soms zelfs niet eens onder. Voor die gevallen wordt in de praktijk vaak gewacht tot het moment dat een groep geleerden uit het Midden Oosten lokaal de maansikkel ontwaart. Dat is het signaal voor de rest van de moslims om de vastenperiode te beginnen.

ramadan

De Koran is in de maand Ramadan geopenbaard.

Er is ook een tweede manier om het begin van de vastenmaand te markeren, namelijk per berekening. De Koran bestaat uit dertig min of meer gelijke delen, djuzz genaamd, Arabisch voor ‘deel’. Deze 30 djuzz komen niet toevallig overeen met de maancyclus van 30 nachten tijdens Ramadan. De Koran is volgens de Koran zelf tijdens de maand Ramadan neergezonden en elke dag uit deze vastenmaand komt dus overeen met een djuzz uit de Koran. Met het getal van 30 is er geen noodzaak meer om te wachten op de visuele waarneming, zij kan namelijk nu berekend worden. Ramadan duurt dus altijd 30 dagen, en niet 29 zoals weleens voorkomt bij de methode van visuele waarneming. (1)

Het probleem met de visuele waarneming is dat deze onderwerp wordt van twijfel. We moeten ons de vraag stellen of God, schepper van hemel en aarde, de start van de meest heilige maand afhankelijk zou willen maken van de interpretatie van mensen. Moslims hebben dus een keuze: vasten volgens menselijke waarnemingen of vasten volgens de berekening van de tijd als objectieve richtlijn.

De Koran geeft geen aanwijzingen voor de visuele waarneming, daarentegen wel voor de methode van berekening. In vele verzen (2) omschrijft de Koran dat de cyclus van maan (en zon) volgens berekening vastgelegd is opdat de mensen er hun kalender (seizoenen, heilige maanden, tijdsberekening) op kunnen baseren. De start van de nieuwe maancyclus, als deze dus nog niet zichtbaar is, is feitelijk al de start van de Ramadan. Die is voor iedereen in elke tijdzone helder te berekenen, en niet afhankelijk van visuele waarneming. En in volledige lijn met de filosofie van de Koran die objectiviteit en ratio aanmoedigt als relevante principes in de godsdienst. Dat suggereert dat in potentie de Ramadan jaarlijks 1 of 2 dagen te laat wordt begonnen. In potentie ook een zaak van groot belang omdat daarmee alle andere feestdagen in deze maand, zoals de Id al-Fitr, het Suikerfeest, te laat gevierd worden.

Sociale maand

Het debat over de juiste startdatum van Ramadan laat onverlet dat deze maand er een is waarin op alle niveau’s de menselijkheid gevierd wordt. Oude ruzies worden bijgelegd, verre vrienden en familieleden komen op bezoek, de zieken krijgen extra aandacht, de zwakken en de armeren worden voorzien in hun levensbehoefte. Oorlog en sociaal onrecht zijn zelfs verboden. God neemt zijn plaats in tussen de mensen via het gebed, de gedachten en de menselijke contacten. Zoals kerstmis een ideale periode kan zijn waarin mensen uit diverse culturen met elkaar kunnen optrekken, in de buurt, op het werk of in de kerk, is ook de Ramadan een ideaal moment waarbij moslims de hand kunnen reiken naar hun omgeving. Samen eten, samen over elkaars traditie vertellen, samen een bezoekje aan de moskee of het gebedshuis, of gewoon samen in de tuin met de buren praten over wat deze maand voor een ieder betekent. Kortom: Ramadan is meer dan vasten alleen. Een ideale tijd om alle troebele elementen in ons leven te vervangen door helderheid en puurheid. Een ideale maand om jezelf te laten inspireren door al het goede dat mensen voor elkaar kunnen betekenen, als manifestatie van het goddelijke.

(1) De islamitische maankalender kent afwisselend 29 en 30 dagen per maand als je uitgaat van de situatie waarin maan, zon en aarde op één lijn staan.
(2) Zie bv. Koran  2:189, 10:5, 13:2, 31:29, 35:13, 36:39, 55:4

Laat een bericht achter