Media

Het Filmgesprek: Noah

Regisseur Darren Aronofsky maakt het zichzelf niet gemakkelijk. Het verfilmen van een verhaal waar iedereen een beeld bij heeft, en dat zou oud is als de mensheid, is met recht een beproeving. Hij had dan ook een aantal van de grootste namen uit Hollywood verenigd. Hij kan meer dan hij in Noah (Darren Aronofsky, 2014) lijkt te tonen. Of zit er meer in deze film dan we in eerste instantie zien? Een gesprek tussen Het Filmgesprek redacteur Gauwain van Kooten Niekerk en Enis Odaci, onder andere voorzitter van Stichting Humanislam. Zij haalden in het gesprek meer uit de film naar boven dan je kon vermoeden.

Regisseur Darren Aronofsky maakt het zichzelf niet gemakkelijk. Het verfilmen van een verhaal waar iedereen een beeld bij heeft, en dat zo oud is als de mensheid, is met recht een beproeving. Hij had dan ook een aantal van de grootste namen uit Hollywood verenigd. Hij kan meer dan hij in Noah (2014) lijkt te tonen. Of zit er meer in deze film dan we in eerste instantie zien? Een gesprek tussen Het Filmgesprek redacteur Gauwain van Kooten Niekerk en Enis Odaci. Zij haalden in het gesprek meer uit de film naar boven dan je kon vermoeden.

“God is een stoute vent, Hij maakt het ons continu moeilijk”

Door: Gauwain van Kooten Niekerk

Noah2

Twee filmfanaten naast elkaar: de één dialooggezinde moslim, de ander religiewetenschapper. “Noah is geen theologische film”, is de eerste reactie van Enis. Inderdaad, de kleine flintertjes van het verhaal die we terugvinden in de Bijbel of de Koran komen niet helemaal overeen met de filmwerkelijkheid. Aronofsky zet een spektakelfilm neer met op het eerste oog niet zoveel diepgang. Al kwamen we in ons filmgesprek een aantal beelden op het spoor die de film in een ander licht zetten.

In Noah volgen we het leven van Noach (Russel Crowe), tien generaties na Adam en Eva, in een verdorven, industriële wereld. Noach krijgt de opdracht om een ark te bouwen en de dieren van de aarde te redden terwijl God Zijn schepping reinigt. Het drama in deze film komt in eerste instantie van Tubal-Cain (Ray Winstone), koning van de mensen en een afstammeling van de vervloekte lijn van Kaïn, die zich tegen zijn ondergang probeert te verzetten. In tweede instantie komt de spanning, en die is veel interessanter, uit Noach zelf.

Noah1

Aronofski kennen we van sterke films als Requiem for a Dream (Darren Aronofsky, 2000) en Black Swan (Darren Aronofsky, 2010), gewaardeerd vanwege het overtuigend neerzetten persoonlijk drama. Hoewel de plot van Noah zich daar uitstekend voor leent, komt het persoonlijke drama op het witte doek niet echt tot leven. Uit ons filmgesprek komt naar boven dat de werkelijke waarde van de film verstopt zit in een aantal beelden en die niet voor het oprapen ligt.

Inventarisatie van beelden: De keuze voor het leven of de dood

“De scène die me het meest bijbleef is waar Noach met de punt van een mes op het gezicht van zijn pasgeboren kleindochter zit”, vertelt Enis. “Dan komt het aan. Ik ben zelf vader dan voel ik de pijn van de moeder. Dat komt het wel heel dichtbij als hij, een profeet, een godsgezant, niet kan accepteren wat God van hem vraagt.”

Twee scènes uit de film maken op mijzelf een bijzondere indruk. De ene is de scène in de Hof van Eden waarin we Eva de appel van de boom zien pakken –  die in deze film is weergegeven als een kloppend hart. De andere scène die er voor mij uitspringt, is die van de broedermoord. Delen daarvan zien we een aantal keer in de film terug. Eén keer zien we de toeslaande Kaïn langsflitsen in verschillende silhouetten, herkenbare uniformen uit onze eigen wereld. Hetzelfde zien we even later met een vallende Abel. Waarom beide scènes er voor mij uitspringen, wist ik in eerste instantie nog niet. Ze hebben een heel andere sfeer dan de rest van de film. In de analyse, hieronder, zien we dat deze scènes een belangrijke rol spelen in de tijdens het filmgesprek ontstane betekenis.

Noah4

Wat ons opviel is dat het maken van keuzes in deze film een belangrijke rol speelt. Dat ligt natuurlijk voor de hand, want in iedere goede film wordt de plot door keuzes van de personages voortgestuwd, maar de rol van keuzes staat in Noah veel centraler. “Net als in de Bijbel”, legt Enis uit. “Ieder personage krijgt op een gegeven moment het mes op de keel en maakt een invloedrijke keuze. Pas als je het mes op de keel hebt, komt je ware ik naar boven.” Dat komt in Noah heel mooi, soms letterlijk, naar voren. Loutering is het leitmotiv (een belangrijk terugkerend thema -red.) van de film. Niet alleen is de setting van de film het louteren van de schepping, maar ook alle personages worden op een of andere manier gelouterd. Water speelt hier, vanzelfsprekend, een belangrijke rol bij.

“In mijn traditie”, vertelt Enis, “is de zee symbool voor de oneindigheid van de esoterische kennis. Dat heeft ook te maken met wijn. De zee overspoelt de aarde, trekt zich terug en laat trossen druiven, vruchten van de zee, achter. In de film maakt Noach van de druiven wijn en dan wordt hij dronken. Hij heeft symbolisch het aardse van zich afgeschud, en heeft een hogere kennis tot zich genomen. Hij heeft een hoop gepresteerd, maar wordt weer herboren, als een klein kind. Daarom ligt Noach in de film op een gegeven moment naakt op het strand. Noachs zwart-wit geloof in God is gestorven en dan pas dan komt hij terecht in een hoger bewustzijn. Dat is de sleutel van de mythologie. Je komt in een soort ‘gnosisfase’ terecht waarin je herkent en erkent waar het God om gaat in jouw leven. Er ontstaat dus een nieuwe kennis, een nieuwe wereld en een nieuwe oriëntatie op jezelf en op God. Maar dan moet je wel alles van je afwerpen, soms letterlijk.”

“God is een stoute vent”, grapt Enis, “Hij maakt het ons telkens moeilijk. Het paradijs op aarde heeft Hij ons nooit gegeven. Het is noodzakelijk dat mensen lijden. We roepen God blijkbaar alleen aan als we ellende meemaken.” Inderdaad: er is in de hele geschiedenis nog nooit iemand gegroeid binnen zijn comfortzone. En daarmee snappen we meteen waarom Aronofsky het zichzelf zo ongemakkelijk maakt.

Noah3

Een veelgehoorde interpretatie van het Bijbelverhaal Genesis is dat Eva en Adam bij het eten van de appel keuzevrijheid kregen. Daarmee wordt een dualiteit geboren tussen lotsbestemming en keuzevrijheid. Maar wat mooi is, is dat alle personages, wanneer het erop aankomt, in hun hart, in hun stukje appel, het antwoord vinden op de vraag wat ze moeten doen. Maar met die kennis komt ook verantwoordelijkheid. Voor Enis ontstaat hierdoor de scheiding die in het verhaal van Noach centraal staat. “De mens die zijn leven maar een beetje leeft, die niets doet met zijn gaven, die is lager dan een dier en hoeft niet gered te worden.” Dieren zijn puur, wordt in de film gezegd, omdat ze leven zoals ze in het paradijs deden. “Maar de mens die zijn gaven wel inzet om iets goeds te doen voor zichzelf en zijn gemeenschap, die verheft zich zelfs boven de engelen.” Precies zoals Noah ons laat zien, in scenes waarin Noach engelen beveelt hem te helpen om de ark te bouwen.

Aan het eind van de film spreekt zijn geadopteerde dochter Ila (Emma Watson) met Noach en vertelt hem dat God blijkbaar de keuze om de mens al dan niet te sparen aan Noach toevertrouwt. Noach besluit haar baby’s , een meisjes tweeling, op het allerlaatste moment niet te doden. Zij zullen nieuwe kinderen baren en daarmee de mensheid een nieuwe toekomst geven. In de film wordt het beeld van de appel weer getoond, waarin de Kennis van Goed en Kwaad wordt weergegeven als een kloppend hart. Dat zie ik als een aanwijzing waar we die kennis kunnen vinden. Maar wat in deze film ook mooi is weergegeven is dat deze appel niet puur vergif is zoals in Sneeuwwitje. Nee, de dualiteit van het bestaan, de broederverhouding tussen goed en slecht, tussen lot en vrijheid, tussen vertrouwen en verantwoordelijkheid en tussen eind en begin is in een film zelden zo mooi weergegeven.

Persoonlijke betekenis

Noah5

Zo in gesprek met elkaar halen we meer uit de film dan we verwacht hadden. Het blijft een spektakelfilm. Maar op mijzelf heeft de film een flinke indruk gemaakt. Niet zozeer de plot, het spektakel of de personages. Maar het lukt wat mij betreft Aronofsky stiekem toch om een emotionele geest in zijn film los te laten. De geweldige soundtrack van Clint Mansell helpt daarbij enorm.

Enis en ik hebben verborgen betekenis in deze film gevonden door middel van dit filmgesprek: er kwam in het gesprek met Enis zo’n overdaad aan diepe betekenis naar boven, dat de film mij, met behulp van de soundtrack die nog altijd uit mijn speakers schalt, nog steeds bezighoudt.

Meer info?

Laat een bericht achter